Araştırma ve ödevleriniz için her türlü kaynağı ve dokümanı En Geniş Araştırma ve Ödev Sitesi: www.arsivbelge.com ile bulabilir ve İsterseniz siz de kendi belge ve çalışmalarınızı gönderebilirsiniz!
Her türlü ödev ve dokümanı
www.arsivbelge.com ile kolayca bulabilirsiniz!

Araştırmalarınız için Arama Yapın:


Araştırmalarınız için Arama Yapın:

  
                    

Dış Kuvvetler ve Oluşturdukları Yeryüzü Şekilleri
www.arsivbelge.com
Dış Kuvvetler ve Oluşturdukları Yeryüzü Şekilleri dokümanıyla ilgili bilgi için yazıyı inceleyebilirsiniz. Binlerce kaynak ve araştırmanın yer aldığı www.arsivbelge.com sitemizden ücretsiz yararlanabilirsiniz.
Dış Kuvvetler ve Oluşturdukları Yeryüzü Şekilleri başlıklı doküman hakkında bilgi yazının devamında...
Ödev ve Araştırmalarınız için binlerce dokümanı www.arsivbelge.com sitesinde kolayca bulabilirsiniz.

Dış Kuvvetler Hakkında Bilgi ve Dış Kuvvetlerin Oluşturduğu Şekiller

Kaynağı atmosfer olup güneşin etkisiyle oluşan kuvvetler dış kuvvetler olarak adlandırılır. Yağmur yağması, suyun buharlaşması, akarsuların oluşması, buzulların oluşması, dalga ve akıntılar, yer altı suları ve rüzgârın meydana gelmesi güneşin oluşturduğu enerjiyle meydana gelmektedir. Bu güneş ve atmosfer olayları sonucunda meydana gelen dış kuvvetlerin yeryüzünü şekillendirmesi sonucu çeşitli şekiller oluşmaktadır.
Dış kuvvetler yıkıcı etkiye sahiptir. Yani aşındırma özellikleri vardır. Bunun yanında biriktirme işlemi de yaparlar. Dış kuvvetler, iç kuvvetlerin etkisiyle oluşan yüksek yerleri aşındırırlar. Böylece yeryüzü giderek düzleşmekte, iç kuvvetler tarafından oluşturulan yeryüzü şekilleri giderek kaybolmaktadır. İç ve dış kuvvetlerin birbirleriyle olan bu etkileşimi sonucunda yeryüzü şekillendirilmektedir. Ancak bu şekillendirme kısa bir zamanda gerçekleşmez ve bu nedenle de insanlar tarafından gözlemlenememektedir.
 
İç ve Dış kuvvetlerin etkileriyle yeryüzü biçimlendirilir. Dış kuvvetlerin dünya yüzeyindeki materyalleri bulundukları yerden ayırıp sürüklemesiyle  erezyon adı verilir. Erezyon (Aşınma) sayesinde yeryüzü şekilleri oluşur.

Yer şekilleri yeryüzünün farklı bölgelerinde çeşitli etmenlerin etkisiyle biçimlendirilmektedir. Bu etmenler: Çöllerde rüzgar, nemli yerlerde akarsular, dağların yüksek kesimlerinde buzullar gibi faktörlerdir. yeryüzünde dağılım açısından bakıldığında akarsuların etki alanı diğer dış kuvvetlere göre daha çoktur. Bu yüzden yeryüzünde akarsular tarafından şekillendirilen oluşumlar daha fazladır.

Dış kuvvetler iki şekilde aşındırma yaparlar:

1- Fiziksel (Mekanik) Parçalanma: Günlük ve yıllık sıcaklık farkının fazla olduğu bölgelerde kayaların ufalanmasıdır. Çöllerde, yüksek dağlarda ve karasal iklim bölgelerinde etkilidir. Ülkemizde Doğu Anadolu, Iç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinde etkilidir.

2- Kimyasal Çözülme: Yağış ve nemin fazla olduğu bölgelerde görülür. Ekvatoral bölge, Muson ve okyanus iklimleri ile deniz kıyılarında etkilidir. Ülkemizde Karadeniz Bölgesinde etkilidir.

Başlıca Dış Kuvvetler:

1. Rüzgarlar

2. Akarsular

3. Karstik Yapılar

4. Buzullar

5. Dalga ve Akıntılar

 

Rüzgarlar ve oluşturdukları şekiller

Kurak veya yarı kurak iklim bölgelerinde hakim olan dış kuvvet rüzgarlardır. Rüzgârın biçimlendirici etkisi kurak ve bitki örtüsünden yoksun bölgelerde daha fazladır. Çünkü buralarda toprak tanelidir. Rüzgâr tarafından kolayca yerinden sökülür, havalandırılarak taşınır, Bu nedenle rüzgârlar en büyük etkilerini çöllerde gösterirler. Çünkü bu bölgelerde bitki örtüsü zayıf, arazi kuru, rüzgâr hızlıdır. Rüzgarlar aşındırma faaliyeti yaparlar. Ayrıca hızlarının azaldığı yerlerde ise biriktirme eylemini gerçekleştirirler.

Bir yerde rüzgârın etkili olup yer şekillerini oluşturabilmesi için:
1-) Bitki örtüsünün olmaması,
2-) Toprağın kuru olması gerekir.
3-) Zemin yapısının gevşek olması gerekir.

Rüzgar aşındırması ile oluşan yerşekilleri

1-Mantarkaya: Kurak iklim bölgelerinde kayaların yumuşak olan alt kısımlarının rüzgarlar tarafından aşındırılması ile oluşan mantar görünümlü yerşekilidir.
 

2-Yardang: Kurak iklim bölgelerindeki az dirençli kayaçların rüzgar etkisiyle oluşmuş U şeklindeki yerşekilidir.

3-Tafoni: Kayaçların suların etkisiyle çözünüp gevşeyen kısımlarının rüzgarlar tarafından aşındırılması sonucunda oluşmuş olan yerşekilidir Tafoniler kuş yuvalarını andırır.

4-Şahit tepe: Duruşu yatay şekilde olan tabakaların uzanmış olduğu düzlük bölgelerdeki rüzgar aşındırması sonucu oluşmuş parçalı biçimdeki yerşekilidir.

Rüzgar biriktirmesi ile oluşan yerşekilleri

1-Barkan: Rüzgarların hızlarının azaldıkları yerlerde taşıdıkları kumları biriktirmesi sonucunda oluşur. Genellikle çöllerde görülür ve hilal şeklindedir, rüzgarların etkisiyle sürekli yer değiştiren kumullar ile oluşturdukları şeklin genel adıdır.

2-Kum yığınları: Rüzgarların küçük veya iri taşları biriktirmesi ile oluşur.

3-Lösler: Kum yığınları ve barkanlar gibi lösler de rüzgarların taşıdıkları ince kumları bir yerde biriktirmesine denir. Rüzgârların kurak bölgelerden yağışlı bölgelere taşıyıp yığdığı, katmanlaş­mamış öğelerden oluşan, kalın ve bi­tek toprağa lös adı verilir. Lösler taşınmış topraklar oldukları için bulundukları bölgelerin iklimi hakkında bilgi vermezler. Rüzgar ve akarsu erozyonu ile farklı yerlere sürüklenen bu ince kumullar barajlar için sorun teşkil etmektedir.

Akarsular ve oluşturdukları şekiller

Bir yatak içerisinde eğime bağlı olarak akan sulara akarsu denir. Akarsular rüzgarlar gibi dünyayı şekillendirmede etkilidir. Akarsunun doğduğu yere kaynak, göle veya denize döküldüğü yere ağız, aktığı ve izlediği yola ise akarsu yatağı denir. Akarsuların kolları ile aktığı yere ise havza denir. Akarsunun bir bölümünden saniyede geçen su miktarına debi denirken yıl içindeki akım düzenine de rejim denir. Akarsuların yataklarını deniz seviyesine ulaştırsa denge profiline ulaşmış olur.

Akarsu aşındırması ile oluşan yerşekilleri

1-Çentik vadi: Akarsuların hızlı bir şekilde aktığı eğimli alanları, aşındırmaları sonucunda oluşan vadi tipidir. Akarsular, yüksek, dar ve eğimli arazilerin bulunduğu bölgelerde derine doğru aşındırma yaparlar, bunun sonucunda ise çentik vadiler oluşur. Çentik vadilerin diğer bir adı ise V şekilli vadidir.

2-Boğaz vadi: Kara ve deniz seviyelerindeki değişimlere bağlı olarak akarsular tarafından açılmış derin ve boğaz görünümlü vadilerdir. Diğer bir ismi ise "yarma" vadidir.
 
3-Kanyon vadi: Boğaz vadi ile aynı özellikleri taşır fakat kenarları basamak şeklindedir. Karstik bölgelerde yaygındır.
 
4-Alüvyal Tabanlı vadi: Eğimin azaldığı yerlerde yanal aşındırma sonucu oluşmuş olan vadilerdir.
 
5-Asimetrik vadi: Akarsuların bir vadide dirençli olan yerleri az, yumuşak olan yerleri ise daha çok aşındırması sonucu oluşmuş vadilerdir.
 
6-Peri bacaları: Volkanik ve tüflü arazilerde cılız bitki örtüsüne paralel olarak, rüzgarında dolaylı etkisiyle akarsu ile sel sularının oluşturdukları yer şekilidir. Peri bacalarının üst kısmı "bazalt" kayacından oluşur.
 
7-Dev kazanı: Akarsuların şelaleler oluşturarak aktığı yerlerdeki aşındırma sonucu oluşan çukurluklardır.
 
 
8-Menderes: Akarsuların, eğimin azaldığı yerlerde büklümler yapması sonucunda oluşmuş şekillerdir.
 
9-Kırgıbayır: Bitki örtüsünün cılız olduğu yerler ile kurak iklim alanlarında sel sularının etkisiyle oluşan bozuk arazi yapısına denir. Diğer bir adı Badlans!dır.
 
10-Plato: Akarsuların derin vadilerle yardığı ve çevresine göre yüksek olan düzlüklerdir.
plato nedir ile ilgili görsel sonucu
 
11-Peneplen: Deniz seviyesine yakın, aşındırılmış hafif dalgalı düzlüklerdir. Diğer bir adı "yontuk düz" dür.

Akarsu biriktirmesi ile oluşan yerşekilleri

1-Delta: Akarsuların taşıdıkları malzemeleri deniz kıyısında biriktirmesi ile oluşan şekillerdir.

2-Birikinti yelpazesi: Eğimin azaldığı yerlerdeki, yelpaze şeklinde oluşmuş olan akarsu biriktirmesidir.
 

3-Birikinti konisi: Birikinti yelpazelerinin birleşmesiyle oluşmuş yer şekillerdir.

4-Dağ eteği ovası: Birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşmuş yer şekillerdir.

5-Seki: Deniz ve karalardaki yükselmelere bağlı olarak akarsunun yatağını derine doğru aşındırması sonucunda eski yatağın basamak şeklinde ortaya çıkmasına denir.

6-Irmak adası: Eğimin azaldığı yerlerde akarsuların "ada" şeklinde biriktirme yapması ile oluşmuş şekildir.

Karstik şekillerin aşınım ve biriktirmesi

Kalker, jips ve kuyu tuzu gibi kolayca eriyebilen maddelerin bulundukları alanlara karstik alanlar denir, karstik arazilerde suların etkisiyle oluşan şekillere de karstik şekiller denir. Karstik şekillerin oluşumunda kayaç yapısı ile iklim özellikleri etkilidir.

Karstik aşınım şekilleri

1-Lapya: Karstik arazilerdeki yağışlar sonucunda, yağmur sularının kireçtaşlarını aşındırması ile oluşan oyuk ve yarıklardır.
 
2-Dolin: Lapyalar zamanla genişleyip birleşirler, böylelikle dolinler oluşur. Derinlikleri birkaç metredir, çapları ise yüz metreyi bulabilmektedir.

3-Uvala: Karstik alanlarda dolinlerin zamanla genişleyip büyümesiyle uvalalar oluşur.
 
4-Polye: Uvalaların genişleyip büyümesiyle oluşur.
 
5-Düden: Polyelerin taban veya kenar kısımlarında suların dibe daldığı yerdir. Su yutan da denir.

6-Mağara:Karstik alanlarda yer altı sularının aşındırması sonucu oluşmuş doğal yer altı boşluklarıdır.

7-Obruk: Mağara ve galerilerin tavanlarının çökmesiyle oluşan boşluklardır.

8-Kör vadi: Yatağında akan suların bazı yerlerde süreklilik göstermemesine denir.

Karstik birikim şekilleri

1-Traverten: Yer altı sularının yeryüzüne çıkması ve içlerinde eriyik halde olan maddelerin biriktirme faaliyetinde bulunması ile oluşurlar.

2-Sarkıt: Mağara tavanlarından sızan kireçli sularının akarken buharlaşması ile su içerisindeki kirecin birikmesi ile oluşur. Çatılardan akan suların donması gibi.

3-Dikit: Mağara tavanlarından aşağıya doğru akan kireçli sularının zeminde birikmesi sonucu oluşur.

4-Sütün: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesi sonucu oluşur. Binalardaki kolanlar gibi.

Buzulların aşınım ve biriktirmesi

Soğuk iklim bölgelerinde etkili olan dış kuvvetlerdendir. Kutup bölgeleri ve yüksek dağlarda yeryüzünü şekillendiren en önemli dış kuvvet buzullardır. Ülkemizin şekillenmesinde en az etkisi olan dış kuvvettir. Erimeden, ertesi yıla kalan kara kalıcı (daimi) kar, karalar üzerinde hareket eden buz tabakalarına ise buzul adı verilir. Kalıcı kar ve buzulların yükselti sınırı Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe deniz seviyesine doğru alçalır. Buzulların etkisiyle hörgüçkayalar, tekne vadiler, sirk gölleri, Fiyort ve skyer tipi kıyılar (aşındırma) ve morenler (biriktirme) meydana gelir. Kanada’nın kuzeyi, Kuzey Avrupa ve İskandinav yarımadasında buzulların şekillendirici etkisi belirgindir. Ülkemizde ise; Hakkari çevresinde Cilo ve Sat Dağları ile Ağrı, Süphan, Munzur, Kaçkar, Erciyes, Aladağlar ve Uludağ üzerinde buzul şekillerine rastlanır.

Buzul aşınım şekilleri

1-Hörgüç kaya: Ana kayanın buzullar tarafından aşındırılması sonucunda deve hörgücünü benzeyen yassı tepelerin oluşması durumudur.

2-Buzul vadisi: Dağ yamaçlarındaki eski akarsu yataklarının buzullar tarafından doldurulması ve bu buzulların ana kayayı eritmeleri sonucunda oluşan U şeklindeki vadilerdir.

3-Sirk çukuru: Buz yalağı da denir. Dağ yamaçlarındaki buzulların bulundukları bölgeyi aşındırması sonucunda oluşan çukurluklardır.

Buzul birikim şekilleri

1-Moren: Buzulların aşındırdıkları malzemeleri biriktirmeleri sonucunda oluşur, ortalama kalınlıkları elli veya atmış metredir.

2-Sander düzlükleri: Buzulların eridiği yerde ortaya çıkan akarsuların taşıdığı malzemeleri biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir.

Dalga ve akıntıların oluşturdukları şekiller

Dalga ve akıntılar kıyıların zamanla değişip farklı görünümler almasına neden olurlar.

Dalga ve akıntıların aşınım şekilleri

1-Falez: Yüksek kıyıların dalgalar etkisiyle alt kısımları aşınır ve oyuklar oluşur, oluşan oyukların tavanları çöker ve denize dik kıyılar meydana gelir. Falezlere yalıyar adı da verilir.
İlgili resim

2-Doğal köprüler: Denizdeki bir kara parçasının alt kısımların aşındırılması sonucu oluşur. Ters U gibi bir görüntüsü vardır.

Dalga ve akıntıların birikim şekilleri

1-Kıyı oku: Dalga ve akıntıların taşıdıkları malzemeleri koy kenarlarında biriktirmesi sonucunda kıyı okları oluşur. Kıyı okları zamanla genişler ve kıyı kordonu adını alır.

2-Lagün: Koyun bir ucundan diğer ucuna doğru bir ok gibi uzanan şekillerdir. Bir kıyı okunun koyun ağzının kapatılacak şekilde gelişmesi ve karşı buruna bağlanmasıyla kıyı kordonu meydana gelir. Kıyı kordonunun oluşumuyla eskiden koy olan kısım denizden ayrılarak önce lagün daha sonra göl haline gelir. İstanbul yakınlarındaki Büyükçekmece Gölü ve Küçükçekmece Gölü, bu şekilde oluşmuş birer kıyı gölüdür.

3-Tombolo: Kıyı yakınındaki bir adanın biriktirme faaliyetleri sonucunda kıyıya bağlanmasıdır.

Ekleyen:Ümit SERT
Kaynak:(Alıntıdır)
Aradığınız Dokümanı Bulamadıysanız, Farklı Araştırmalar Yapmak İstiyorsanız Site İçi Arama Yapabilirsiniz!

Ödev ve Araştırmalarınız için www.arsivbelge.com Sitesinde Kaynak Arayın:

Ödev ve Araştırmalarınız için Arama Yapın:
     Benzer Dokümanları İnceleyin
Dış Ticarette Kullanılan Belgeler ve örnekleri(5426)

Ağız ve Diş Sağlığı(5314)

Türk Dış Politikası - Makale(4594)

Gümrük Birliği ve Türkiye Dış Ticaretine Etkisi(4515)

İç Göçler ve Dış Göçler(4420)

          Tanıtım Yazıları
      
Türkçe İtalyanca ve Almanca Cümle Çevirisi İçin Birimçevir Sitesi

Esenyurt, Beylikdüzü ve Kartal Bölgelerinde Satılık Daire İlanları

Belge Çevirisi

Siz de Tanıtım Yazısı Yayınlamak İçin Tıklayın

Diğer Dökümanlarımızı görmek için: www.arsivbelge.com tıklayın.          

Siz de Yorum Yapmak İstiyorsanız Sayfanın Altındaki Formu Kullanarak Yorum Yazabilirsiniz!

Yorum Yaz          
Öncelikle Yandaki İşlemin Sonucunu Yazın: İşlemin Sonucunu Kutucuğa Yazınız!
Ad Soyad:
          
Yorumunuz site yönetimi tarafından onaylandıktan sonra yayınlanacaktır!